Zaburzenia mowy i porozumiewania si\u0119 u os\u00f3b w spektrum autyzmu znacznie wykraczaj\u0105 poza sam brak rozwoju mowy. Jak czytelnik b\u0119dzie mia\u0142 okazj\u0119 si\u0119 przekona\u0107, takie w\u0105skie uj\u0119cie trudno\u015bci w tym obszarze, znacznie utrudnia rozumienie spo\u0142ecznych i komunikacyjnych wyzwa\u0144, jakie stoj\u0105 przed nimi.<\/p>\n
Poni\u017cszy tekst przybli\u017cy zar\u00f3wno poj\u0119cie porozumiewania si\u0119, jak r\u00f3wnie\u017c wska\u017ce przyk\u0142adowe przejawy trudno\u015bci w tej sferze. Przybli\u017cy nieco typowy rozw\u00f3j umiej\u0119tno\u015bci komunikacyjnych w pierwszym okresie \u017cycia a tak\u017ce wska\u017ce pomocne rozwi\u0105zania, kt\u00f3re mo\u017cna wdro\u017cy\u0107, kiedy obserwujemy trudno\u015bci u naszych dzieci czy podopiecznych w tym obszarze.<\/p>\n
Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 wytycznym uj\u0119tym w kategoriach diagnostycznych, bez trudu zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna, jak trudno oddzieli\u0107 ostr\u0105 granic\u0105 trudno\u015bci dziecka z autyzmem w sferze spo\u0142ecznej od tych w zakresie zachowa\u0144 o charakterze komunikacyjnym. Uj\u0119te w klasyfikacji zaburzenie interakcji spo\u0142ecznych przejawiaj\u0105ce si\u0119 m.in. ograniczeniem u\u017cywania zachowa\u0144 niewerbalnych, jak kontakt wzrokowy czy mimika do regulowania kontakt\u00f3w spo\u0142ecznych, czy te\u017c niewskazywanie interesuj\u0105cych przedmiot\u00f3w i brak spontanicznego dzielenia zainteresowa\u0144, ma zar\u00f3wno wymiar spo\u0142eczny jak i dotyka obszaru porozumiewania si\u0119. Wszystkie wymienione tu zachowania maj\u0105 bowiem charakter komunikacyjny, s\u0142u\u017c\u0105cy skutecznemu porozumiewaniu si\u0119 z opiekunami. My\u015bl\u0105c o kryteriach zwi\u0105zanych ze sfer\u0105 porozumiewania si\u0119, mo\u017cna natomiast \u0142atwo ograniczy\u0107 si\u0119 do mylnego wra\u017cenia, \u017ce ma ona zwi\u0105zek jedynie z rozwojem j\u0119zyka m\u00f3wionego. Pochylaj\u0105c si\u0119 jednak nad nimi, dostrzegamy znaczenie rozwijania takich kompetencji komunikacyjnych jak inicjatywa, wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w podejmowaniu dialogu (wymiany) czy te\u017c pr\u00f3by kompensowania braku mowy za pomoc\u0105 innych kana\u0142\u00f3w komunikacyjnych \u2013 jak np. gesty, czy mimika w\u0142a\u015bnie.<\/p>\n
Sfery te przenikaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 i ich nierozerwalno\u015b\u0107 znalaz\u0142a odbicie w nowszych klasyfikacjach, np. w DSM V, kt\u00f3re zamiast rozdzielenia tych sfer, ujmuje je we wsp\u00f3ln\u0105 \u2013 trudno\u015bci w spo\u0142ecznej komunikacji. Mie\u015bci ona w sobie zatem trudno\u015bci w zakresie podtrzymywania relacji, wsp\u00f3\u0142dzielenia zainteresowa\u0144, wykorzystania sfery komunikacji niewerbalnej do regulowania kontakt\u00f3w, jak i brak komunikacji werbalnej, czy te\u017c trudno\u015bci w dostosowaniu zachowania do r\u00f3\u017cnych kontekst\u00f3w spo\u0142ecznych (Goldstein i in., 2017).<\/p>\n
A czym w zasadzie jest komunikacja? Termin ten odnosi si\u0119 do wszelkich komunikat\u00f3w, kt\u00f3re wysy\u0142amy i odbieramy. Niezale\u017cnie od tego, czy dzieje si\u0119 to za pomoc\u0105 j\u0119zyka m\u00f3wionego, westchnie\u0144, gest\u00f3w, ekspresji mimicznej, czy pisma (Goldstein i in., 2017). Obejmuje ona zar\u00f3wno elementy werbalne jaki i niewerbalne, kt\u00f3rych to element\u00f3w osoby pozostaj\u0105ce w kontakcie do\u015bwiadczaj\u0105 \u0142\u0105cznie, nierozerwalnie i kt\u00f3re s\u0105 od siebie wsp\u00f3\u0142zale\u017cne oraz oddzia\u0142uj\u0105 na siebie nawzajem. Rozmawiaj\u0105c ze sob\u0105 odczytujemy bowiem jednocze\u015bnie komunikat, jaki nios\u0105 ze sob\u0105 s\u0142owa, ale r\u00f3wnie istotne pozostaje dla rozm\u00f3wcy jakiego tonu g\u0142osu u\u017cywa nasz partner komunikacji oraz czy takie elementy jak gesty, ruch, dotyk, mimika wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z tym co m\u00f3wi, czy te\u017c dostrzegamy w tej materii rozd\u017awi\u0119k. Wszystkie te sk\u0142adowe stanowi\u0105 wi\u0119c o tym jak si\u0119 porozumiewamy (Kaczmarek i Wojciechowska, 2015).<\/p>\n
\u200bZaburzenia zdolno\u015bci do spo\u0142ecznego komunikowania si\u0119 u os\u00f3b w spektrum obejmuj\u0105 m.in. problemy zwi\u0105zane z rozumieniem funkcji porozumiewania si\u0119 oraz brak umiej\u0119tno\u015bci wykorzystania zachowa\u0144 komunikacyjnych do regulacji kontakt\u00f3w spo\u0142ecznych \u2013 dotyczy to zatem wiedzy do czego s\u0142u\u017cy komunikacja oraz potrzebnych do niej umiej\u0119tno\u015bci, a nie jak si\u0119 powszechnie m\u00f3wi, braku motywacji do komunikowania si\u0119. Sprawno\u015b\u0107 komunikacji zale\u017cy zar\u00f3wno od kompetencji j\u0119zykowej, kt\u00f3ra jest wiedz\u0105 na temat regu\u0142 j\u0119zykowych, warunkuj\u0105cych poprawne budowanie i rozumienie zda\u0144 w danym j\u0119zyku, jak i od kompetencji komunikacyjnej. Jest ona okre\u015blana jako umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem w grupie spo\u0142ecznej, odpowiednio do sytuacji spo\u0142ecznej i z uwzgl\u0119dnieniem relacji z innymi uczestnikami komunikacji (Kaczmarek i Wojciechowska, 2015). I te w\u0142a\u015bnie aspekty zosta\u0142y uj\u0119te w kryteriach diagnostycznych w obszarze spo\u0142ecznej komunikacji, przytoczonych pod koniec poprzedniego paragrafu.<\/p>\n
\u200bTrudno\u015bci os\u00f3b z autyzmem w obszarze porozumiewania si\u0119 mog\u0105 dotyczy\u0107<\/p>\n
\u200bJak wida\u0107 w tabeli powy\u017cej, sprowadzenie k\u0142opot\u00f3w komunikacyjnych os\u00f3b w spektrum autyzmu do braku j\u0119zyka m\u00f3wionego lub op\u00f3\u017anienia jego rozwoju jest du\u017cym uproszczeniem.<\/p>\n
\u200bJe\u015bli patrzymy na umiej\u0119tno\u015bci w zakresie porozumiewania si\u0119, jako na efektywn\u0105 i funkcjonaln\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy regulacji kontakt\u00f3w z otoczeniem, czy te\u017c osi\u0105gni\u0119ciu zamierzonego rezultatu, to niew\u0105tpliwie komunikacja pojawia si\u0119 jeszcze przed pierwszym s\u0142owem. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 jak dziecko rozwija si\u0119 w tej sferze mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce do 8 miesi\u0105ca \u017cycia dziecko nawi\u0105zuje kontakt wzrokowy intencjonalnie, r\u00f3\u017cnicuje znane i nieznane osoby, odpowiada u\u015bmiechem na u\u015bmiech, a do 12 miesi\u0105ca \u017cycia potrafi ju\u017c \u0142\u0105czy\u0107 gest, wokalizacj\u0119 i spojrzenie by osi\u0105ga\u0107 zamierzony cel.<\/p>\n
\u200bRoczne dziecko potrafi wi\u0119c wskazywa\u0107 interesuj\u0105ce je przedmioty i zjawiska, u\u017cywa tego gestu zar\u00f3wno w funkcji pro\u015bby jak i komentarza a komunikaty te kieruje do odpowiedniego partnera komunikacji, a nie \u201eemituje\u201d je przypadkowo, nawet je\u015bli w pobli\u017cu nikogo nie ma – pojawia si\u0119 zatem intencja komunikacyjna. Dziecko rozumie, \u017ce komunikowanie si\u0119 zachodzi pomi\u0119dzy nadawc\u0105 a odbiorc\u0105 wiadomo\u015bci. R\u00f3\u017cnicuje r\u00f3wnie\u017c wypowiedzi zabarwione emocjonalnie i reguluje swoje zachowanie zale\u017cnie od emocjonalnego przekazu niewerbalnego, p\u0142yn\u0105cego od opiekuna.<\/p>\n
\u200bP\u00f3\u0142tora roczne dziecko jest ju\u017c wytrwa\u0142ym i ca\u0142kiem sprawnym partnerem komunikacji (Kaczmarek i Wojciechowska, 2015). Te bazowe umiej\u0119tno\u015bci odgrywaj\u0105 ogromn\u0105 rol\u0119 przez ca\u0142e nasze \u017cycie spo\u0142eczne. Poj\u0119cie funkcjonalnej komunikacji podkre\u015bla bowiem jej spontaniczno\u015b\u0107 ( a nie jedynie reakcje \u201ew odpowiedzi na\u201d), kierowanie do adresata, jej zrozumia\u0142o\u015b\u0107 oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 jej zastosowania w wielu kontekstach (generalizacja) (Frost i Bondy, 2013).<\/p>\n
\u200bWszystkie te aspekty mog\u0105 by\u0107 zak\u0142\u00f3cone u osoby z autyzmem, niezale\u017cnie od tego czy pos\u0142uguje si\u0119 ona mow\u0105 czy te\u017c nie. Szacuje si\u0119, \u017ce u ok. 50 % os\u00f3b z ASD nie wyst\u0119puje mowa funkcjonalna. A czasem bywa i tak, \u017ce osoba, kt\u00f3ra nie m\u00f3wi porozumiewa si\u0119 bardziej funkcjonalnie, ni\u017c ta, kt\u00f3ra u\u017cywa s\u0142\u00f3w. Zak\u0142\u00f3cenia na jednym z wymiar\u00f3w, nie musz\u0105 automatycznie poci\u0105ga\u0107 za sob\u0105 trudno\u015bci w na innym.<\/p>\n
\u200bPoniewa\u017c kodem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego porozumiewa si\u0119 najwi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 populacji jest mowa i j\u0119zyk, to warto zna\u0107 pewne okoliczno\u015bci, kt\u00f3re mog\u0105 prowadzi\u0107 do p\u00f3\u017aniejszych zaburze\u0144 ich rozwoju.<\/p>\n
\u200b\u200b1 rok \u017cycia:<\/p>\n
2 rok \u017cycia:<\/p>\n
3 rok \u017cycia:<\/p>\n
\u200bPoniewa\u017c cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b w spektrum autyzmu nie rozwija mowy w spos\u00f3b typowy i porozumiewa si\u0119 ni\u0105 w ograniczonym stopniu, niefunkcjonalnie lub bez jej u\u017cycia, warto si\u0119gn\u0105\u0107 po metody, kt\u00f3re pomog\u0105 j\u0105 rozwin\u0105\u0107 lub kt\u00f3re zast\u0105pi\u0105 mow\u0119 w wypadku, je\u015bli by si\u0119 ona nie pojawi\u0142a. AAC (ang. Augmentative and Alternative Communication) to wszelkie sposoby umo\u017cliwiaj\u0105ce osobom ze z\u0142o\u017conymi potrzebami w zakresie komunikowania si\u0119 skuteczne i funkcjonalne porozumiewanie. Komunikacj\u0119 wspomagaj\u0105c\u0105 traktujemy jako uzupe\u0142nienie mowy lub narz\u0119dzie jej rozwijania, np. u os\u00f3b, kt\u00f3re u\u017cywaj\u0105 mowy ale w ograniczonym stopniu lub maj\u0105 trudno\u015bci z rozwijaniem wypowiedzi i budowaniem bardziej z\u0142o\u017conych zda\u0144 albo u\u017cyciem jej w r\u00f3\u017cnorodnych funkcjach. Komunikacja alternatywna natomiast jest traktowana jako narz\u0119dzie porozumiewania si\u0119 dla os\u00f3b pozbawionych umiej\u0119tno\u015bci m\u00f3wienia.<\/p>\n
\u200bBrak jest bada\u0144, kt\u00f3re mia\u0142yby pokazywa\u0107, \u017ce wprowadzenie interwencji AAC prowadzi do zahamowania rozwoju mowy lub wycofanie si\u0119 mowy u dzieci korzystaj\u0105cych z AAC, natomiast u\u017cycie tej formy wspomagania rozwoju mowy redukuje cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 i nasilenie trudnych zachowa\u0144, powodowanych niepowodzeniami komunikacyjnymi. Skuteczno\u015b\u0107 ta ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w niwelowaniu problemu bycia niezrozumianym i gromadzenia si\u0119 negatywnego napi\u0119cia z tego powodu, zapewnia bowiem efektywne narz\u0119dzie do porozumiewania si\u0119 pozwala nawi\u0105zywa\u0107 kontakty w bardziej akceptowany spo\u0142ecznie spos\u00f3b, przynosz\u0105c tym samym ulg\u0119 zar\u00f3wno samemu u\u017cytkownikowi jak i jego opiekunom.<\/p>\n
\u200bWprowadzenie interwencji skierowanej na poprawienie funkcjonalnej komunikacji przynosi r\u00f3wnie\u017c wzrost ilo\u015bci wokalizacji, popraw\u0119 umiej\u0119tno\u015bci w zakresie na\u015bladowania d\u017awi\u0119k\u00f3w oraz stymulacja rozwoju j\u0119zykowego (w zakresie s\u0142ownika oraz z\u0142o\u017cono\u015bci i poprawno\u015b\u0107 wypowiedzi). Pozytywnie wp\u0142ywa na zwi\u0119kszenie cz\u0119stotliwo\u015bci inicjacji kontakt\u00f3w, zwi\u0119kszenie mo\u017cliwo\u015bci aktywnego uczestnictwa w codziennych aktywno\u015bciach, rozszerzenie zakresu funkcji komunikat\u00f3w a tak\u017ce popraw\u0119 w zakresie rozumienia, reagowania na komunikaty innych os\u00f3b. Jest to ogromnie wa\u017cny aspekt, bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b z autyzmem ma trudno\u015bci w zakresie rozumienia mowy. Dlatego wa\u017cn\u0105 interwencj\u0105 u os\u00f3b w spektrum b\u0119dzie wspomaganie przekazu werbalnego za pomoc\u0105 znak\u00f3w graficznych (Kaczmarek i Wojciechowska, 2015).<\/p>\n
\u200bOsoby z autyzmem jako grupa wykazuj\u0105 kilka cech, kt\u00f3rych uwzgl\u0119dnienie jest istotnym elementem wp\u0142ywaj\u0105cym na skuteczne pomaganie. Jedn\u0105 z nich jest nastawienie na przekaz wizualny, jego \u0142atwiejsze przetwarzanie i rozumienia oraz wi\u0119ksza \u0142atwo\u015b\u0107 skupienia uwagi na takim materiale, w por\u00f3wnaniu z przekazem werbalnym. Zapewnienie pomocy komunikacyjnych czy prowadzenie zaj\u0119\u0107 powinno uwzgl\u0119dnia\u0107 t\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107. Omawiaj\u0105c wi\u0119c tematy w szkole czy przedszkolu, t\u0142umacz\u0105c zjawiska czy zasady, nauczyciel powinien podpiera\u0107 si\u0119 przygotowanym wcze\u015bniej materia\u0142em wizualnym (tzw. pomocami wizualnymi), kt\u00f3re pomog\u0105 lepiej przyswoi\u0107 informacje, kt\u00f3re chce on podopiecznemu przekaza\u0107.<\/p>\n
\u200bUwzgl\u0119dnianie takich wskaz\u00f3wek w codziennym kontakcie jest r\u00f3wnie\u017c wyrazem dwukierunkowo\u015bci porozumiewania si\u0119 i faktu, \u017ce powinni\u015bmy dba\u0107 zar\u00f3wno o rozwijanie umiej\u0119tno\u015bci po stronie osoby z autyzmem, jak r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142ada\u0107 wag\u0119 do tego, \u017ceby\u015bmy sami byli dla niej zrozumiali w jak najwi\u0119kszym stopniu.<\/p>\n
<\/p>\n